bg
 
bg

Therapie bij diverse persoonlijkheidsstoornissen

Het begrip persoonlijkheidsstoornis is eigenlijk een parapluterm voor diverse typen stoornissen met zeer uiteenlopende uitingsvormen en achtergronden. Om deze reden kunnen ze worden onderverdeeld in diverse clusters.

Persoonlijkheidsstoornissen - Cluster A

Het cluster A, bestaande uit paranoïde-, schizoïde- en schizotypische persoonlijkheidsstoornissen, wordt ook wel aangeduid als het ‘bizarre’ of ‘excentrieke’ cluster. Patiënten met een stoornis binnen dit cluster komen vaak zonderling of vreemd over op anderen. Vergeleken met cluster B- en cluster C-persoonlijkheidsstoornissen is er relatief weinig onderzoek verricht naar deze populatie. Een van de redenen hiervoor is dat clinici het beeld niet altijd adequaat herkennen en stoornissen pas later in de behandeling goed zichtbaar worden. Een ander belangrijke reden voor het gebrek aan kennis over cluster A persoonlijkheidsstoornissen is dat deze patiënten zich zelf niet snel aanmelden voor behandeling wegens hun wantrouwen naar anderen en moeite die ze hebben met het aangaan en het onderhouden van sociale contacten. Deze patiënten krijgen dus relatief vaak geen psychologische hulp terwijl de kwaliteit van leven juist bij personen met een Cluster A persoonlijkheidsstoornis ernstig is aangetast.

Paranoïde persoonlijkheidsstoornis

Wantrouwen en achterdocht zijn de centrale thema’s bij een patiënt met een paranoïde persoonlijkheidsstoornis. Beweegredenen van anderen worden daarom veelvuldig geïnterpreteerd als kwaadwillig. Gedachten als ‘als je anderen in vertrouwen neemt, zullen ze je daarop pakken’ en ‘mensen zeggen nooit wat ze bedoelen’, ‘ik moet oppassen voor verborgen agenda’s’, zijn typische gedachten voor iemand met een paranoïde persoonlijkheidsstoornis. Volgens de DSM-IV wordt er voldaan aan de diagnose paranoïde persoonlijkheidsstoornis als er sprake is van vier of meer van de volgende symptomen:
  • Hij of zij vermoedt, zonder gegronde redenen, dat anderen hem of haar uitbuiten, schade berokkenen of bedriegen.
  • Hij of zij wordt geheel gepreoccupeerd door ongerechtvaardigde twijfels aan de trouw of betrouwbaarheid van vrienden of collega’s
  • Hij of zij neemt anderen met tegenzin in vertrouwen vanwege de ongerechtvaardigde vrees dat de informatie op een kwaadwillige manier tegen hem of haar gebruikt zal worden.
  • Hij of zij zoekt achter onschuldige opmerkingen of gebeurtenissen verborgen vernederingen en bedreigingen.
  • Hij of zij is halsstarrig rancuneus, dat wil zeggen vergeeft geen beledigingen, aangedaan onrecht of kleineringen
  • Hij of zij bespeurt kritiek, voor anderen niet duidelijk herkenbaar, op zijn of haar karakter of reputatie en reageert snel met woede en tegenaanval
  • Hij of zij is zonder rechtvaardiging terugkerend achterdochtig over de trouw van de echtgenoot of partner.

Schizoïde persoonlijkheidsstoornis

Patiënten met een schizoïde persoonlijkheidsstoornis laten een diepgaand patroon van afstandelijkheid zien in sociale relaties en beperkingen in het uiten en ervaren van emoties. De symptomen zijn ontstaan in de vroege volwassenheid en komen voor op ene belangrijk aantal levensgebieden. Om tot een diagnose schizoïde persoonlijkheidsstoornis te komen moet volgens de DSM-IV worden voldaan aan vier of meer van de volgende criteria:
  • Hij of zij heeft noch behoefte aan, noch plezier in hechte relaties, inclusief het tot een gezin of familie behoren.
  • Hij of zij kiest vrijwel altijd activiteiten die alleen gedaan moeten worden
  • Hij of zij heeft weinig tot geen belangstelling voor seksuele ervaringen met de ander
  • Hij of zij beleeft weinig of geen genoegen aan activiteiten
  • Hij of zij heeft geen intieme vrienden of vertrouwelingen buiten eerstegraadsfamilieleden
  • Hij of zij lijkt onverschillig voor lof of kritiek van anderen
  • Het affect is emotioneel kil, afstandelijk of afgevlakt.
De stoornis komt niet uitsluitend voor in het beloop van schizofrenie, een stemmingsstoornis met psychotische kenmerken, een andere psychotische stoornis of een autismespectrumstoornis, en is niet het gevolg van de directe fysiologische effecten van een somatische aandoening.

Schizotypische persoonlijkheidsstoornis

Patiënten met een schizotypische persoonlijkheidsstoornis ervaren een diepgaand patroon van sociale en intermenselijke beperkingen, gekenmerkt door een gevoel van ongemak in het contact met anderen. Er bestaat een verminderd vermogen tot het aangaan van intieme relaties, ingegeven door cognitieve en perceptuele vervormingen en eigenaardigheden in het gedrag. De stoornis begint in de vroege volwassenheid en komt tot uiting in diverse situaties, zoals blijkt uit vijf van de volgende symptomen:
  • Betrekkingsideeën (met uitsluiting van betrekkingswanen)
  • Eigenaardige overtuigingen of magische denkbeelden die het gedrag beïnvloeden en niet in overeenstemming zijn met de eigen subculturele normen (bij kinderen en adolescenten bizarre fantasieën of preoccupaties)
  • Ongewone perceptuele waarnemingen, met inbegrip van lichamelijke illusies
  • Merkwaardige gedachten en spraak (bijvoorbeeld vaag, wijdlopig, metaforisch, met overmaat aan details of stereotiep)
  • Achterdocht of paranoïde ideeën
  • Inadequaat of ingeperkt affect
  • Zonderling of vreemd gedrag
  • Hij of zij geen intieme vrienden of vertrouwelingen buiten eerste graadsfamilieleden
  • Buitensporige sociale angst die niet afneemt in een vertrouwde omgeving en die eerder de neiging heeft samen te gaan met paranoïde angst dan met een negatief oordeel over zichzelf
De stoornis komt niet uitsluitend voor in het beloop van schizofrenie, een stemmingsstoornis met psychotische kenmerken, een andere psychotische stoornis of een autismespectrumstoornis

Persoonlijkheidsstoornissen
  • Cluster B
  • Cluster B, ook wel impulsieve, dramatische of emotionele cluster genoemd, bevat vier persoonlijkheidsstoornissen, namelijk de borderline-persoonlijkheidsstoornis, de histronische persoonlijkheidsstoornis (voorheen theatrale persoonlijkheidsstoornis), d De narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPS) en de antisociale persoonlijkheidsstoornis (APS). De voornaamste kenmerken van dit cluster zijn problemen met impulscontrole en emotieregulatie. Zoals voor alle persoonlijkheidsstoornissen geldt ook voor Cluster B-persoonlijkheidsstoornissen dat elk criterium moet voldoen aan drie P’s: pathologisch (wijkt af van de cultuur van de persoon en veroorzaakt lijden), persisterend (lange duur en terug te voeren naar vroege volwassenheid) en pervasief (uit zich op verscheidene gebieden in het leven). Verder mag het patroon niet toe te schrijven zijn aan andere psychische stoornissen, middelen of somatische aandoeningen.

    Borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS)

    De BPS is een van de meest complexe persoonlijkheidsstoornissen door de groter waaier aan symptomen en de snelle fluctuatie ervan. De kern van BPS is best te beschrijven als instabiliteit. Deze instabiliteit uit zich in relaties, zelfbeeld, gevoel en/of impulsiviteit. Er moet worden voldaan aan tenminste vijf van de volgende negen kenmerken:
    • Krampachtig proberen te voorkomen om feitelijk of vermeend in de steek gelaten te worden
    • Een patroon van instabiele en intense intermenselijke relaties gekenmerkt door wisselingen tussen overmatig idealiseren en kleineren
    • Identiteitsstoornis duidelijk en aanhoudend instabiel zelfbeeld en zelfgevoel
    • Impulsiviteit op ten minste twee gebieden die in potentie betrokkene zelf kunnen schaden (bijvoorbeeld geld verkwisten, seks, misbruik van middelen, roekeloos autorijden, vreetbuien)
    • Recidiverende suïcidale gedragingen, gestes of dreigingen, of automutilatie
    • Affectlabiliteit als gevolg van duidelijke reactiviteit van stemming (bijvoorbeeld periodes van intense somberheid, prikkelbaarheid of angst meestal enkele uren durend en slechts zelden langer dan een paar dagen)
    • Chronische gevoel van leegte
    • Inadequate, intense woede of moeite kwaadheid te beheersen (bijvoorbeeld frequente driftbuien, aanhoudende woede of herhaaldelijke vechtpartijen)
    • Voorbijgaande, aan stress gebonden paranoïde ideeën of ernstige dissociatieve verschijnselen.

    Histrionische persoonlijkheidsstoornis (HPS)

    De kernthema’s van de histrionische persoonlijkheidsstoornis zijn buitensporige emotionaliteit en aandacht vragen. De DSM-IV stelt dat er voldaan moet worden aan ten minste vijf van de acht kenmerken:
    • Ongemakkelijk voelen in situaties waarin hij/zij niet in het centrum van de belangstelling staat
    • De interactie met anderen wordt vaak gekenmerkt door ongepast seksueel verleidelijk of uitdagend gedrag
    • Snel wisselende en oppervlakkige emotionele uitingen
    • Eigen uiterlijk gebruiken om aandacht op zichzelf te vestigen
    • Uitermate impressionistische manier van spreken waarbij details ontbreken
    • Zelfdramatiserende, theatrale en overdreven uitingen van emoties
    • Suggestibel, dat wil zeggen gemakkelijk beïnvloedbaar door anderen of omstandigheden
    • Relaties als intiemer beschouwen dan ze in werkelijkheid zijn

    Narcistische persoonlijkheid (NPS)

    De NPS wordt gekenmerkt door grootheidsgevoelens (in fantasie of gedrag), behoefte aan bewondering en gebrek aan empathie. Er zijn negen kenmerken geformuleerd, en om aan de NPS diagnose te voldoen moeten er tenminste vijf kenmerken aanwezig zijn:
    • Opgeblazen gevoel van eigen belangrijkheid (overdrijft bijvoorbeeld eigen prestaties en talenten, verwacht als superieur erkend te worden zonder bijbehorende prestaties te leveren)
    • Gepreoccupeerd met fantasieën over onbeperkt succes, macht, genialiteit, schoonheid of ideale liefde
    • Gelooft dat hij/zij heel speciaal, uniek is, en alleen begrepen kan worden, of hoort om te gaan met, andere heel speciale mensen (of instellingen) met een hoge status
    • Buitensporige bewondering verlangen
    • Gevoel bijzondere rechten te hebben: onredelijke verwachtingen van een uitzonderlijke welwillende behandeling of automatisch meegaan met zijn/haar verwachtingen
    • Anderen exploiteren: maakt misbruik van anderen om zijn/haar eigen doeleinden te bereiken
    • Gebrek aan empathie: niet bereid de gevoelens en behoeften van anderen te erkennen of zich ermee te vereenzelvigen
    • Afgunstig zijn of menen dat anderen op hem/haar afgunstig zijn
    • Arrogante of hooghartige gedragingen of houdingen.

    Antisociale persoonlijkheidsstoornis (APS)

    De DSM-IV omschrijft de APS als een diepgaand patroon van gebrek aan achting voor en schending van de rechten van anderen, hetgeen moet blijken uit ten minste drie van de volgende zeven kenmerken:
    • Niet in staat zijn zich te conformeren aan de maatschappelijke norm dat men zich aan de wet moet houden, zoals blijkt uit het herhaaldelijk tot ahndelingen komen die een reden tot arrestatie kunnen zijn
    • Oneerlijkheid, zoals blijkt uit herhaaldelijk liegen, het gebruik van valse namen of anderen bezwendelen ten behoeve van eigen voordeel of plezier
    • Impulsiviteit of onvermogen vooruit te plannen
    • Prikkelbaarheid of agressiviteit zoals blijkt uit herhaaldelijk komen tot gevechtpartijen of geweldpleging
    • Roekeloze onverschilligheid voor de veiligheid van zichzelf of anderen
    • Constante onverantwoordelijkheid zoals blijkt uit ongevoeligheid voor of het rationaliseren van het feit anderen gekwetst, mishandeld of bestolen te hebben.
    Hoewel de APS pas gesteld kan worden vanaf 18 jaar, stelt de DSM dat er naast deze volwassen criteria ook voor het 15e levensjaar sprake moet zijn van een (antisociale) gedragsstoornis. Deze gedragstoornis kan worden vastgelegd als de persoon in zijn/haar jeugd drie of meer gedragskenmerken vertoont zoals pesten, anderen mishandelen of eigendommen vernielen

    Persoonlijkheidsstoornissen Cluster C

    Cluster C wordt ook wel het angstige vermijdende cluster genoemd en bestaat uit drie persoonlijkheidsstoornissen, te weten de vermijdende persoonlijkheidsstoornis (voorheen ontwijkende persoonlijkheidsstoornis), de afhankelijke persoonlijkheidsstoornis en de dwangmatige persoonlijkheidsstoornis (voorheen obsessieve compulsieve persoonlijkheidsstoornis). Patiënten met een Cluster C persoonlijkheidsstoornis maken op de hulpverlener in het allereerste contact een angstige, vermijdende, onzelfstandige, geremde en –in het geval van dwangmatige persoonlijkheidsstoornis
  • perfectionistische indruk.

    Vermijdende persoonlijkheidsstoornis

    Kenmerkend voor mensen met een vermijdende persoonlijkheidsstoornis is een patroon van geremdheid in contact met anderen, een gevoel tekort te schieten en een angst door anderen negatief beoordeeld te worden. Mensen met een vermijdende persoonlijkheidsstoornis zijn verlegen en gaan vaak relaties aan als ze er zeker van zijn dat de ander hen mag. Ze verlangen wel naar sociale contacten, maar vermijden deze vaak omdat ze bang zijn te worden bekritiseerd of afgewezen. Ze vinden het ook moeilijk om over zichzelf te praten. In intieme relaties zijn ze terughoudend, tenzij ze het idee hebben dat de ander hen volledig accepteert. Ze laten zich slechts met moeite tot groepsactiviteiten overhalen en gedragen zich dan onopvallend. Ze veronderstellen dat anderen hen met een zeer kritisch oog bezien en zijn overgevoelig voor mogelijke aanwijzingen van kritiek op hun persoon. Ze nemen aan dat ze voor anderen onaantrekkelijk zijn om mee om te gaan. Vooral in onbekende situaties voelen ze zich onzeker. Mensen met een vermijdende persoonlijkheid zijn vaak geneigd de mogelijke gevaren van alledaagse situaties te overschatten en kiezen voor veiligheid en zekerheid door ontbrekende activiteiten zoveel mogelijk te mijden.

    Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis

    Mensen met een afhankelijke persoonlijkheidsstoornis hebben een overdreven behoefte verzorgd te worden. Ze gedragen zich onderdanig en klampen zich aan anderen vast. Ze zijn niet in staat alledaagse beslissingen te nemen zonder een forse dosis advies en steun van anderen. Alleen voelen ze zich ongemakkelijk en hulpeloos. Het initiatief en de verantwoordelijkheid voor beslissingen laten ze zoveel mogelijk, aan anderen over, zelf zijn ze vrij passief. Ze hebben weinig zelfvertrouwen en denken vaak dat anderen beter dingen kunnen dan zij. Als ze het met iemand oneens zijn, houden ze hun afwijkende mening, vaak voor zich, omdat ze bang zijn anders de steun of goedkeuring van de ander te verliezen. In relaties offeren ze zich op en tolereren ze veel. Ze zijn bang in de steek gelaten te worden, door degene, van wie ze steun ontvangen, ook al is er geen aanleiding voor die gedachte. Wanneer patiënten met een afhankelijke persoonlijkheidsstoornis professionele hulp vragen, is dat vaak nadat ze een angststoornis hebben ontwikkeld.

    Dwangmatige persoonlijkheidsstoornis

    Mensen met een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis zijn gepreoccupeerd met ordelijkheid, perfectionisme en controle. Ze besteden overmatig veel aandacht aan onbelangrijke details en houden star aan regels en procedures vast, wat ten koste gaat van hun efficiëntie. Hoe goed een prestatie ook, voor hen is het nooit goed genoeg. Werk wint het altijd van ontspanning en het nemen van beslissingen stellen ze dikwijls uit. Taken delegeren of samenwerken met anderen, gaat deze mensen moeilijk af, omdat ze dan controle over de uitvoering kwijtraken. Ze willen dat dingen precies gedaan worden zoals dat van hen moet. Als ze zaken aan anderen dele, geven ze uitgebreide instructies, over hoe deze te werk dient te gaan. Gierigheid en zuinigheid zijn eigenschappen die eveneens kenmerkend worden geacht voor de dwangmatige persoonlijkheid. Geld uitgeven doen zij niet graag, omdat ze een flinke spaarpot willen hebben voor het geval er slechte tijden uitbreken. Van hun eigen normen en waarden zijn ze moeilijk af te brengen. Door hun koppigheid en starheid komen ze nogal eens in conflict met anderen. Sommige mensen met een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis vinden het ook moeilijk oude spullen weg te gooien; ze bewaren alles, omdat ze deze ooit misschien nog wel een keer kunnen gebruiken.

    Je bent van harte welkom voor therapie en coaching

    Heb je behoefte aan professionele hulp bij de klachten of uitdagingen die je ondervindt door één of meer van de hierboven genoemde categorieën persoonlijkheidsstoornissen, dan hoor ik graag van je. Neem hiervoor via deze site vrijblijvend contact met me op.
  • Psycholoog Iris Wieffer in Amsterdam
    Iris Wieffer
    • Geregistreerd psycholoog
    • Ruim 8 jaar ervaring
    • Geen verwijsbrief nodig

    Samen aan de slag?

    Je bent met al je vragen of voor het maken van een afspraak van harte welkom.

    Contact